Юрий Гуралюк (guralyuk) wrote,
Юрий Гуралюк
guralyuk

173. Встрча Неманцевича с Шептицким в сер июня 42г.Арест Неманцевича в 07-08.42 и его смерть в 12.42

Ерш-10.
Интересная греко-католическая веточка "темы":

В чередине июня 42г. экзарх греко-католической церкви в Беларуси Неманцевич ездил во Львов на 3-й собор греко-католических экзархов. Вскоре по возвращении он был арестован (скорее всего 4.07, но возможно и 5.08) в своем "доме" в Альбертине под Слониом, и умер (возможно, погиб) в декабре 42г.

В принципе, герко-католическая церковь в Беларуси была мизерной по влиянию: около 30 приходов, основанных в основном в межвоенное время в самых забитых местностях на Полесье. В основном в Стлинском районе на Мерлинских хуторах близ границы с Украиной и в районе Выгоновского озера. Центр был в Альбертине близ Слонима. Никакого самостоятельного веса эта церковь иметь не могла и особых перспектив роста не имела.

Видимо, Ерш прав: Неманцевич был аретован гестапо за участие в подпольной детятельности Гадлевсого. Очень похоже на то, что Неманцевич действиетльно ездил во Львов в качестве связного Гадлевского к Шептицкому, а может, и не только к Шептицкому. Ерш не обращает внимания на чисто военную сторону этого визита и деятельности Неманцевича. Именно там, где в 42 году возникли первый отряд ОУНовской УПА - в Столинском районе, в его южной части и была структурка ГКЦ. Неманцевич обязательно получал информацию о ситуации на месте в этом регионе от своих герко-католиков и 100% имел возможность связи с местной структурой ОУН. Тем более, что именно в этой местности в это время, похоже, была школа подготовки командиров УПА под командованием Клима Савура. Т.е. неманцевич как никто иной, без исключения никто иной в Беларуси имел прямой выход через своих парафиан и клир на Клима Савура.

С другой стороны, в распоряжении Неманцевича был приход в Бобровичах на Бобровичском озере близ Выгоновского озера. Это - одно из наиболее удобных мест для партизанской войны с географической точки зрения на всем Полесье. Именно на Выгоновское озеро двигался Линьков, пока его не повернули в июне-июле 42гг на Князь-Озеро. Кстати, если Неманцевич был арестован 5.07, то возможно будет связь между приказом Линькову повернуть на Князь-Озеро, выполнением Линьковым этого приказа и ареста Неманцевича. Возможно, одновременно с арестом Неманцевича прошли аресты греко-католических активистов или связанных с ними полдпольщиков в районе Бобровичского прихода (уточнить. Сами Бообровичи во время войны немцы за поддержку партизан, если память не изменяет, в конце концов сожгли, но-поему позднее, в 43-44гг.).

Опять же еще один первый отряд УПА, который возник 14.10.42г. - Качинского - действовал как раз не очень далеко от Выгоновского озера и в случае своего быстрого роста самым логичным для него было перебазироваться как раз на болота, окружающие Выгонощи и Бобровичи. Этот отряд и сам Качинский были особо связаны не с Климом Савуром, а с Шухевичем. Причем, скорее всего, шухевич встерчался с Качинским до 14.10., в ходе своих поездок за пределы Лепеля. УКачинский вполне мог иметь связь с Неманцевичем. Более того, напрашивается вообще Неманцевич как точка связи между Шухевичем и всем ОУНовским подпольем в западной Беларуси. Уж больно много пунктов соприкосновения между Шухевичем и Неманцевичем: греко-католики оба, Гриньох при Шухевиче, капеллан украинского батальона разъезджает в Краков и Варшаву из-под Лепеля, и вряд ли может обминуть аж целого своего экзарха в таких поездках. Качинский, Бобровичи, Клим Савур и Столинский район. Нет, Нманцевич должен был быть или связным или важным политчисеким деятелем, находившимся в контакте и с Шухевичем и с местным подпольем. Я бы вообще ожидал найти информацию о том, что советская разведка вела с Неманцевичем прямые переговоры, параллельно с переговорами с Гадлевским. Неманцевич мог быть на месте в курсе деятельности также левонационалистической белорусской партизанки, а, может, и иметь на нее влияние. Если на Полесье у этой партизанки было 10-12 отрядов, то по-крайней мере некоторые из них обязательно базировались в районе Выгоновского озера и Бобровичей. Неманцевич на них мог выходить весьма просто.

Арест Неманцевича сразу после его встречи с Шептицким - косвенный аргумент в пользу участия ОУН(б) в переговорах с советской разведкой о подготовке массовой партизанской войны, по той же схеме. как это делали Бульба и Гадлевский. Если же Линьков действительно имел контакт в Лепеле с Шухевичем и двинулся к Выгоновскому озеру под влиянием этого контакта, то можно очень уверенно предполагать, что Неманцевич был в курсе ожидавшегося появления в районе одной из его парафий мощного центра советской разведки и диверсий.

"Пануцэвіч удакладняе дату паездкі экзарха а. Неманцэвіча ў Львоў — сярэдзіна чэрвеня 1942 году (яна супадае з часам праходжаньня III Сабору экзархаў у Львове — 9-15 чэрвеня). Падае ён і канкрэтную дату арышту ў Альберціне — 4 ліпеня 1942 г. Арышту не “па дарозе са Львова”, як пішуць некаторыя дасьледчыкі, а “пасьля павароту ў Альбэртын”. Невядома, на падставе чаго сьцьвярджаў гісторык Алег Гардзіенка, што а. Неманцэвіч быў арыштаваны 5 жніўня 1942 г. “пасьля шматлікіх папярэджаньняў з боку акупантаў” (“Наша ніва”, 24 студзеня 2000 г.). Насамрэч, дата арышту, прапанаваная Вацлавам Пануцэвічам, падаецца найбольш верагоднай."


Сяргей Ёрш

Антон Неманцэвіч

Дзе й калі загінуў экзарх а. Антон Неманцэвіч?, Царква (Берасьце), 2002, № 4 (35), Каляды.

Гэтае пытаньне хвалявала ня толькі мітрапаліта Андрэя Шаптыцкага, беларускіх уніяцкіх сьвятароў на эміграцыі, але й звычайных вернікаў, якія засталіся на Бацькаўшчыне. Усе былі адзіныя ў тым, што экзарх загінуў ад нямецкіх рук, але ня было дакладнае даты, месца ягонае сьмерці.

Найбольш на эміграцыі пра экзарха а. А. Неманцэвіча пісаў а. Леў Гарошка. На старонках выдаванага ім у Парыжы уніяцкага часопіса “Божым шляхам” зьявілася некалькі прысьвечаных яму артыкулаў і шмат згадак. Ужо ў першым нумары за кастрычнік 1947 г. у артыкуле “Агульны агляд сучаснага беларускага рэлігійнага жыцьця” а. Гарошка пісаў:

“С л а в. – к а т а л. (Уніяцкая) Ц а р к в а.

Да 1939 г. на ўсім абшары Беларусі было толькі 30 прыходаў гэтае Царквы. Амаль усе яны знайходзіліся ў стане арганізацыі, а некаторыя, з прычыны варожых адносінаў мяйсцовае ўлады, былі ўвесь час пад пагрозаю ліквідацыі. У часе самае вайны быў створаны Экзархат з а. Антонім Неманцэвічам на чале, але як толькі ён выйшаў з укрыцьця і пачаў наладжваць сваю дзейнасьць, нямецкае С. Д. арыштавала а. Экзарха і замучылі насьмерць. Падчас спробы прадаўжаць дзейнасьць Экзархата, намесьнік Экзарха атрымаў загад з недвузначнымі пагрозамі перанесьціся ў “іншае мейсца”. З угляду на сучаснае палажэньне гаварыць аб іншых асобах і далейшай дзейнасьці Экзархату немагчыма. Нядаўна былі няясныя весткі аб існаваньні на абшары Беласточчыні і Падлясься 7-і прыходаў з паменшаным лікам вернікаў, 8 прыходаў зачынена, а аб іншых няма вестак”.

У студзені 1948-га ў гістарычным нарысе “Няўміручая ідэя” а. Гарошка падае й верагодную дату сьмерці Экзарха:

“Падчас першае бальшавіцкае акупацыі тайна быў утвораны для Беларусі Грэка-Каталіцкі (Уніяцкі) Экзархат, але падчас нямецкае акупацыі Экзарх а. Неманцэвіч з прычыны злосных інтрыгаў, загінуў трагічна з рук нямецкіх С. Д. ў сьнежні 1942 г.” (Божым шляхам, № 1 (4), студзень 1948 г.). Аж да канца 90-х гадоў гэтая дата гібелі экзарха а. Антона Неманцэвіча лічылася найбольш верагоднай.

Першую біяграфію экзарха а. Антона Неманцэвіча а. Леў Гарошка (пад псеўданімам “Радны”) надрукаваў у часопісе “Божым шляхам” у № 11-12 (26-27) за лістапад-сьнежань 1949-га. У артыкуле “Першы Беларускі Экзарх” ён пісаў:

“Сёлета ў сьнежні месяцы мінаюць сёмыя ўгодкі ад дня трагічнае сьмерці першага экзарха Беларускае Грэка-каталіцкае (уніяцкае) Царквы а. Антона Неманцэвіча.

Нядоўгі быў час ягонае ахвярнае дзейнасьці на Беларусі, але надзвычайна важны для аднаўленьня беларускага рэлігійнага жыцьця.

Паняволенае палажэньне нашае бацькаўшчыны і тое нячуванае рэлігійнае прыгнобленьне, якое там да сёньня пануе, не дазваляюць сабраць поўнасьцю матэрыялы аб жыцьці і дзейнасьці першага выдатнага дзеяча адноўленае гр.-каталіцкае беларускае Царквы. У сумныя ўгодкі ягонае трагічнае сьмерці, варта падаць да агульнага ведама, хоць тыя важнейшыя мамэнты з ягонага жыцьця, якія да гэтага часу ўдалося сабраць”.

У артыкуле падавалася, што ў 1944 годзе біскуп Гэнрык Вінкэн атрымаў ад нямецкіх уладаў паведамленьне, што “а. Неманцэвіч памёр на тыф у сьнежні 1942 г. у адным з концлягэраў. Дакладнага мейсца сьмерці не азначана. Аднак ведама, што а. Неманцэвіч хварэў на тыф у маладосьці, таму больш праўдападобна, што ён проста быў закатаваны”.

У гэтым жа нумары “Божым шляхам” была зьмешчана караценькая зацемка “Сёмыя ўгодкі сьмерці а. экзарха А. Неманцэвіча”:

“Сёлета ў сьнежні месяцы споўнілася 7 гадоў ад часу трагічнае сьмерці першага экзарха грэка-каталіцкае Беларускае Царквы а. Антона Неманцэвіча. З гэтае нагоды Рэктар Беларускае Рэлігійнае Місіі ў Парыжу адправіў Службу Божую за а. Экзарха”.

Больш грунтоўную біяграфію экзарха а. Леў Гарошка надрукаваў у 1956 годзе пад назовам “Айцец Антон Неманцэвіч” (“Божым шляхам”, № 70-75, студзень-сьнежань 1956 г.). Згадваючы мінулую публікацыю, а. Гарошка адзначыў, што той жыцьцяпіс быў “вельмі няпоўны і з некаторымі недакладнасьцямі”. Аднак і ў гэтым матэрыяле недакладнасьцяў пазьбегнуць няўдалося. Напрыклад, у тым, што “сёлета мінае 15 гадоў ад праўдападобнае даты ягонае сьмерці”. Насамрэч, на 1956 год, па вэрсіі а. Гарошкі, прыпадалі 14-ыя ўгодкі з дня сьмерці экзарха а. Неманцэвіча.

а. Леў Гарошка ў названай публікацыі зноў згадвае інфармацыю Гэнрыка Вінкэна, што “а. Неманцэвіч памёр на тыф уканцы 1942 г.”, а таксама дадае й зьвесткі, здабытыя мітрапалітам Андрэем Шаптыцкім. Мітрапаліт атрымаў афіцыйны адказ ад немцаў у лістападзе 1943-га й там паведамлялася, што “а. Неманцэвіч памёр на плямісты тыф у пачатку 1943 г.”. У артыкуле “Айцец Антон Неманцэвіч” а. Леў Гарошка разьвівае тэму, чаму немцы падавалі прычынай сьмерці экзарха тыф. На ягоную думку, гэта ня толькі спроба схаваць сваё злачынства, але й спроба падвесьці да таго, што экзарх сам вінаваты ў сваёй сьмерці, бо неасьцярожна, нягледзячы на нямецкую забарону, наведваў лягеры савецкіх ваеннапалонных каля Слоніма, у тым ліку і хворых на тыф. “Пры гэтым а. Гэрмацюк заразіўся тыфам і памёр вясною 1942 г. — піша а. Гарошка. — Трэба дагадвацца, што а. Антон Неманцэвіч быў проста закатаваны ў падзямельлях менскага гэстапо”.

У 27-ым нумары чыкагскага часопіса “Беларуская царква” ў 1964 годзе зьявіўся вялікі артыкул а. Льва Гарошкі “Айцец Антон Неманцэвіч. Першы Беларускі Экзарх”. Пры азнаямленьні зь ім, выглядае так, што гэты матэрыял быў напісаны на аснове двух артыкулаў а. Гарошкі ў часопісе “Божым шляхам” ад 1949 і 1956 гадоў. Аднак, тэкст быў адрэдагаваны, у ім былі выпраўленыя русізмы і, самае галоўнае, зьявіліся новыя факты. Факты, якія ў такіх дробязях ня мог ведаць а. Леў Гарошка, але якія былі добра знаёмыя рэдактару “Беларускай царквы” Вацлаву Пануцэвічу. Падчас нямецкай акупацыі Пануцэвіч працаваў у баранавіцкім СД, верагодна, бачыў арыштаванага экзарха… Таму, праўдападобна, што публікацыю ў часопісе рыхтаваў сам Вацлаў Пануцэвіч, узяўшы за аснову ранейшыя артыкулы а. Гарошкі ды падпісаўшы матэрыял ягоным прозьвішчам.

Згаджаецца В. Пануцэвіч і з вэрсіяй наконт гібелі экзарха а. Неманцэвіча ў сьнежні 1942-га: “Сёлета ў сьнежні месяцы мінае 22 год ад праўдападобнае даты сьмерці першага экзарха Беларускае Ўсходняе Царквы а. Антона Неманцэвіча. Нядоўгі быў час ягонае ахвярнае дзейнасьці на Беларусі, але надзвычайна важны для аднаўленьня беларускага рэлігійнага жыцьця. Гэта быў час жуткае ваеншчыны, варожых інтрыгаў, ахвярай якіх і стаўся а. Неманцэвіч” (“Беларуская царква”, № 27, 1964, стар. 21).

Вацлаў Пануцэвіч лічыў, што рашэньне зьліквідаваць экзарха а. Неманцэвіча было прынята Менскім СД. На ягоную думку, а. А. Неманцэвіч быў “нявыгадны для нямецкай палітыкі вынішчэньня каталіцызму на Беларусі”. Немцам “здавалася, што паслушнай прыладай станецца Беларуская [Праваслаўная] Аўтакефальная Царква, выкарыстоўваная ў першую чаргу, як антыбальшавіцкая сіла ў адказ на сталінскую акцыю выкарыстоўваньня маскоўскага патрыярхату ў прапагандзе за “отечественную войну” (“Беларуская царква”, № 27, 1964, стар. 33).

Пра абставіны арышту экзарха В. Пануцэвіч піша наступнае:

“Каб ня было ніякага супраціву ці ўцёкаў, на пачатку жнівеня 1942 г. нямецкія гэстапоўцы з СД у Баранавічах ноччу акружылі Альбэртынскі манастыр і “папрасілі” а. Неманцэвіча паехаць зь імі ў Слонім, дзе стаяў Баранавіцкі аддзел СД…

Айца Неманцэвіча немцы прывязьлі ў Слонім, а адтуль таго-ж самага дня ў Баранавічы дзесьці каля абеду. Адзін з нашых працаўнікоў, які працаваў у баранавіцкім СД (яшчэ адзін доказ таго, што ў тэкст а. Гарошкі гэтую ўстаўку зрабіў В. Пануцэвіч. Праўдападобна, гэта ён быў тым “працаўніком” — С. Ё.), быў сьведкай перавозу а. Неманцэвіча. Ён апавядае, што а. Антон быў моцна перапалоханы сваім арыштам, ды прасіў яго: “браточкі, ратуйце”, “што яны хочуць ад мяне?”. Гэны супрацоўнік зараз зьвярнуўся да начальніка СД, пытаючыся, за што арыштованы Беларускі Экзарх? Яму адказалі, што яны арыштавалі яго на загад зь Менску і зараз яго туды адсылаюць, а самі нічога ня маюць супроць яго. Пацяшалі гэнага супрацоўніка, што, магчыма, нічога такога няма і экзарха хутка выпусьцяць. Зрэштай ён “не арыштованы”, казалі, але вязецца ў Менск пад нямецкай “аховай” дзеля бясьпекі экзарха. Усё гэта перадаў гэны супрацоўнік СД айцу Неманцэвічу. Хутка пасьля гэтага канвой з а. Неманцэвічам ад’ехаў у Менск.

У Менску а. Неманцэвіч быў зьняволены ў падвалах менскага СД прыблізна да канца верас[ьня]. Праз гэты час праводзіліся допыты яго ды чакалася на пастанову з Бэрліна” (“Беларуская царква”, № 27, 1964, стар. 33-34).

Вацлаў Пануцэвіч вяртаецца да тэмы арышту й гібелі экзарха а. Антона Неманцэвіча ў гістарычным нарысе “Кс. Вінцэсь Гадлеўскі. Дзяржаўны Муж і Правадыр Народу”, які таксама друкаваўся ў “Беларускай царкве” (№ 28, 1965 г.). Пануцэвіч удакладняе дату паездкі экзарха а. Неманцэвіча ў Львоў — сярэдзіна чэрвеня 1942 году (яна супадае з часам праходжаньня III Сабору экзархаў у Львове — 9-15 чэрвеня). Падае ён і канкрэтную дату арышту ў Альберціне — 4 ліпеня 1942 г. Арышту не “па дарозе са Львова”, як пішуць некаторыя дасьледчыкі, а “пасьля павароту ў Альбэртын”. Невядома, на падставе чаго сьцьвярджаў гісторык Алег Гардзіенка, што а. Неманцэвіч быў арыштаваны 5 жніўня 1942 г. “пасьля шматлікіх папярэджаньняў з боку акупантаў” (“Наша ніва”, 24 студзеня 2000 г.). Насамрэч, дата арышту, прапанаваная Вацлавам Пануцэвічам, падаецца найбольш верагоднай.

Акрамя таго, Пануцэвіч дапускае, што экзарх а. Антон Неманцэвіч праходзіў па справе “беларускай кансьпірацыі” (беларускага нацыянальнага падпольля, лідэрам якога быў кс. Вінцэнт Гадлеўскі, арыштаваны й закатаваны гэстапаўцамі ў сьнежні 1942-га). Менавіта на гэтую тэму маглі весьці ягоныя допыты гэстапаўцы. В. Пануцэвіч піша:

“[СД] …паездку Неманцэвіча да Шаптыцкага расцэньвала як кансьпірацыйнае шуканьне кантактаў так з украінцамі, як і з Рымам. Памятайма, што мітр. Шаптыцкі браў актыўны ўдзел у праклямацыі незалежнай Украіны 30 чэрвеня 1941 г. у Львове і стварэньні ўкраінскага ўраду Бандэры, разагнанага немцамі. Ён-жа быў выдаў 1 ліп[еня] 1941 пастырскі ліст, заклікаючы да высілкаў у стварэньні незалежнай украінскай дзяржавы. У Львове быў цэнтар украінскай антынямецкай кансьпірацыі. Такім чынам, немцам ужо было дастаткова, што а. Неманцэвіч праўдападобна езьдзіў у Львоў з кансьпірацыйнымі заданьнямі ад групы кс. Гадлеўскага. Яны спадзяваліся, што ад яго атрымаюць больш матарыялаў у справе беларускай кансьпірацыі” (“Беларуская царква”, № 28, 1965, стар. 107).

У публікацыі ў “Беларускай царкве” Вацлаў Пануцэвіч палемізуе з а. Л. Гарошкам, які ў публікацыі ў часопісе “Божым шляхам” у № 70-75 за 1956 г. вінаваціў у сьмерці экзарха Неманцэвіча праваслаўных япіскапаў з Жыровіч (Трэба адзначыць, што вэрсія а. Гарошкі аб датычнасьці да гібелі экзарха Неманцэвіча праваслаўных герархаў увайшла ў кнігу “Канфесіі на Беларусі” (Менск, 1998, стар. 228). Пануцэвіч адзначае, што а. Гарошка не прыводзіць гэтаму пераканаўчых доказаў. Рэдактар “Беларускай царквы” адзначае:

“Ведама, многія правасл[аўныя] варожа адносяцца да Вуніі, але гэта не значыць, што дзеля гэтай варожасьці немцы ліквідавалі-б а. Неманцэвіча — Беларускага Экзарха. То-ж Генэральны Камісар Беларусі ў сакавіку 1942 году выдаў быў афіцыяльную грамату на існаваньне Беларускага Экзархату, у травені таго-ж году шырока абвесьціла кантраляваная немцамі беларуская прэса існаваньне Экзархату з волі немцаў, дык звычайная варожасьць праваслаўных да Вуніі ня мела-б значэньня, каб скасаваць гэты Экзархат. Аргумэнт, што ў гэтым часе тварылася БАПЦарква, таксама не вытрымоўвае крытыкі. Па-перша[е], БАПЦ пачала тварыцца ўжо ад восені 1941 г. — гэта ёсьць на пяць месяцаў раней, і немцам было вядома, што сярод беларусоў насельніцтва мяшанае: праваслаўныя й каталікі. Па-другое, самі праваслаўныя япіскапы мелі аграмадныя клопаты з беларускай незалежніцкай праваслаўнай групай, якая змушала іх да аўтакефаліі і беларусізацыі праваслаўнай царквы. Кіраўнік палітычнага аддзелу пры Ген[эральным] Кам[ісарыяце] Беларусі тэрызаваў япіскапаў пісталетам у сваім бюры, змушаючы іх на аўтакефалію, а Панцялейман быў некаторы час пад арыштам — дык дзе-ж тут было япіскапам займацца барацьбой зь Беларускім Экзархатам?.. Астаецца адно: падазрэньне ў незалежніцкай кансьпірацыі… Інакш, узьнятая абарона а. Неманцэвіча некаторымі немцамі мела-б лепшыя ўдачы” (тамсама, стар. 107-108).

І хоць а. Антон Неманцэвіч ня мог браць вялікага ўдзелу ў беларускім нацыянальным антыфашыстоўскім падпольлі, гэстапаўцы яго катавалі й мучылі, спадзяючыся здабыць хоць нейкую інфармацыю. Наступныя падзеі сьведчаць, што Беларускі Экзарх мужна перанёс усе выпрабаваньні, нічога й нікога ня выдаўшы акупантам. Гэтаксама мужна прыняў пакутніцкую сьмерць, расстраляны СД, кс. Вінцэнт Гадлеўскі. Абодва яны аддалі свае жыцьці за Беларускі Народ, за сьвятую Хрыстову Веру.

І ўсё ж, дзе й калі загінуў а. Неманцэвіч? Пакуль называюцца два месцы: Менск і Бэрлін. Дасьледчык Юры Гарбінскі ў кнізе “Беларускія рэлігійныя дзеячы ХХ стагодзьдзя” (Менск-Мюнхэн, “Беларускі кнігазбор”, 1999) зазначае, што “да пачатку 90-х гадоў дата, месца й акалічнасьці сьмерці першага беларускага экхарха заставаліся невядомымі. У сувязі з гэтым існаваў шэраг вэрсій гібелі А. Неманцэвіча. Паводле апошніх польскіх публікацый і выданьняў удалося ўстанавіць, што ён памёр 01.04.1943 у бэрлінскай турме”. Гэтую ж дату й месца называе й гісторык Янка Трацяк у энцыкляпэдычным артыкуле (Энцыкляпэдыя гісторыі Беларусі, т. 5, Менск, 1999, стар. 319-320). Дасьледчык Яўген Цумараў, які напрыканцы 2001 году здолеў высьветліць абставіны, месца й час гібелі а. Гадлеўскага, лічыць, што ў Трасьцянцы мог быць расстраляны (або пахаваны пасьля сьмерці ў засьценках менскага СД) і экзарх Антон Неманцэвіч. А ўсе даты, нібыта, ягонай сьмерці ёсьць замятаньне сьлядоў злачынства, зьдзейсьненага менскім СД, — лічыць Цумараў.

Застаецца толькі спадзявацца на адшуканьне й апублікаваньне нямецкіх дакумэнтаў, якія маглі б зьняць усе пытаньні ў гэтай справе.

“Паводля Божага пляну для выкананьня вялікіх учынкаў патрэбна вялікая ахвярнасьць. — пісаў а. Леў Гарошка. — Толькі на вялікай ахвяры растуць непахісныя векапомныя творы. Для аднаўленьня старое Беларускае Царквы а. Неманцэвіч дадаў сваю скромную, але шчырую ахвяру да крыжовае ахвяры Хрыста і дасьць Бог, прыйдзе час, калі на Беларусі закрасуе гэтая ахвяра прыгожымі кветкамі і пладамі” (“Божым шляхам”, № 11-12, 1949 г., стар. 10).

Царква (Берасьце), 2002, № 4 (35), Каляды.
Tags: Украинские коллаборанты
Subscribe
  • Post a new comment

    Error

    default userpic

    Your reply will be screened

    Your IP address will be recorded 

    When you submit the form an invisible reCAPTCHA check will be performed.
    You must follow the Privacy Policy and Google Terms of use.
  • 0 comments